نفت چگونه تشکیل می‌شود؟ زمین‌شناسی نفت از پیدایش تا استخراج
نفت؛ از تشکیل در دل زمین تا مواد اولیه صنعتی
نفت گران‌بهاترین ماده‌ای است که اقتصاد صنعتی جهان روی آن بنا شده. اما ترکیب شیمیایی ثابتی ندارد و برخلاف زغال‌سنگ که منشأ گیاهی‌اش با مطالعات مختلف تأیید شده، نحوه تشکیل نفت را نمی‌توان مستقیم مشاهده کرد؛ چون نفت ماده‌ای سیال است که از محل تشکیلش، از میان خلل‌وفرج و شکاف سنگ‌های پوسته، به نقطه دیگری راه پیدا می‌کند و منابع زیرزمینی تازه می‌سازد.
با این حال، چون اکثر مخازن نفت در سنگ‌های رسوبی (به‌ویژه ماسه‌سنگ، سنگ آهک و سنگ آهک رسی) قرار دارند که همراه با آب نمک در دریاها شکل گرفته‌اند، می‌توان با اطمینان گفت نفت منشأ آلی دارد؛ از بقایای موجودات ریز دریایی به نام پلانکتون، در میان لایه‌های رسوبی دریا.
بقایای این جانداران ابتدا مثل باران به کف دریاها ریخته و در لایه‌های رسوبی دانه‌ریزی مثل شیل و مارن مدفون شده‌اند. این سنگ‌ها به‌تدریج زیر رسوبات بعدی به اعماق پوسته رانده شده و مواد آلی داخلشان به نفت تبدیل شده؛ به این سنگ‌ها اصطلاحاً «سنگ مادر» می‌گویند.
نفت پس از تشکیل، در اثر فشار از سنگ‌های دانه‌ریز مادر به سنگ‌های متخلخل‌تری مثل ماسه‌سنگ و سنگ آهک (که سنگ مخزن نام دارند) روان می‌شود؛ به این نفوذ «مهاجرت» می‌گویند. اگر مانعی سر راه نباشد، نفت کم‌کم به سطح زمین می‌رسد و چشمه نفتی می‌سازد؛ در نقاط مختلف ایران چنین چشمه‌هایی دیده می‌شود. موانعی که نفت را هنگام مهاجرت متوقف و انباشته می‌کنند، «نفت‌گیر» یا «تله نفت» نام دارند.
بیشتر منابع بزرگ نفت و گاز ایران در کوهپایه‌های زاگرس و فلات قاره خلیج فارس، در تله‌های تاقدیسی و مخازن سنگ‌آهکی با پوشش انیدریت و گچ قرار دارند. در نقاط دیگر ایران هم منابع گاز وجود دارد.
شیل نفتی
به نوعی از سنگ‌های رسوبی دانه‌ریز که ظاهراً نفتی در آن‌ها دیده نمی‌شود اما در اثر دما و تقطیر قابلیت نفت‌دهی دارند، شیل نفتی می‌گویند. این سنگ‌ها حاوی ماده آلی به نام کروژن‌اند که در دمای 370 تا 480 درجه سانتی‌گراد مولکولش می‌شکند و بخشی از آن به ماده‌ای شبیه نفت خام تبدیل می‌شود.
شیل‌های نفتی منشأ دریایی، دریاچه‌ای یا مردابی دارند و اغلب به‌صورت لایه در میان سنگ‌های رسوبی یافت می‌شوند. پس از استخراج، در کوره‌های مخصوص تقطیر حرارت داده می‌شوند و نفت آن استخراج می‌شود. در ایران، نهشته‌های شیل نفتی در ارتفاعات زاگرس، از اطراف کوهرنگ تا الیگودرز، در سنگ‌های آهکی به‌صورت لایه‌های متعدد دیده می‌شود.
قیر طبیعی
نفت ماده‌ای سیال است و می‌تواند از محل تشکیل، از میان درزها و شکاف‌های سنگ‌ها بالا بیاید و در صورت نبود مانع، به سطح زمین تراوش کند. تقطیر طبیعی (خنک‌شدن) و اکسیداسیون نفت روی زمین باعث تشکیل نهشته‌های قیر یا آسفالت طبیعی می‌شود. این ذخایر به شکل‌های مختلف (عدسی، لایه، رگه) میان سنگ‌های پوسته دیده شده‌اند. در ایران، نهشته‌های قیر نزدیک استهبان، بوشهر، بهبهان، قصر شیرین و خرم‌آباد وجود دارد و از آن‌ها بهره‌برداری می‌شود.
جستجو برای کشف نفت
زمین‌شناس با چکش مخصوصش از یک رگه سنگ نمونه‌برداری می‌کند. بعد از بررسی چشم‌انداز منطقه و آزمایش سنگ‌های سطحی، نقشه‌ای کامل از ساختار لایه‌های زیرین تهیه می‌شود. با تجربه کافی، گاهی می‌توان نقطه‌ای را نشان داد و گفت اینجا احتمال وجود نفت هست؛ اما نه بیشتر از احتمال.
هیچ‌گاه نمی‌توان بدون حفاری، وجود قطعی نفت در یک منطقه را تأیید کرد. زمین‌شناسان فقط می‌گویند چیدمان سنگ‌ها به‌گونه‌ای است که می‌تواند حاوی نفت باشد؛ تنها راه اطمینان، حفاری همان نقطه است.
پیش از حفاری، زمین‌شناسان و لرزه‌نگاران با ابزارهای علمی، اطلاعاتی از طبیعت و موقعیت سنگ‌های زیرسطحی به دست می‌آورند؛ از جمله اندازه‌گیری تغییرات میدان مغناطیسی زمین یا نیروی جاذبه ناشی از سنگ‌های مختلف. حدود 98 تا 99 درصد بودجه اکتشاف و تحقیقات زمین‌شناسی صرف همین آزمایش‌های لرزه‌نگاری می‌شود.
انفجار مقدار معینی دینامیت در شکاف زمین، ارتعاشاتی شبیه زمین‌لرزه‌های کوچک ایجاد می‌کند. این امواج به لایه‌های زیرین می‌رسند، از سطح بالایی هر لایه سخت بازتاب می‌کنند و ژئوفون (میکروفونی بسیار حساس) بازتاب را در سطح زمین ثبت و به دستگاه ضبط دقیقی منتقل می‌کند.
زلزله‌شناسان این نوارها را مطالعه می‌کنند و با تجربه‌شان تشخیص می‌دهند آیا شکل‌بندی زمین‌شناسی منطقه می‌تواند یک تله نفتی باشد یا نه. ممکن است تله‌ای شناسایی شود اما نفتی در آن نباشد یا قبلاً خالی شده باشد؛ برای همین زلزله‌شناسان هم مثل زمین‌شناسان، بسیار محتاط عمل می‌کنند.
حفاری برای استخراج نفت
عملیات حفاری، مثل عملیات اکتشاف، پرهزینه و وقت‌گیر است. تا زمانی که متخصصان زمین‌شناسی و لرزه‌نگاری روی نقطه مناسب توافق نکرده باشند، دکل حفاری مستقر نمی‌شود. در عملیات حفاری از روش چرخشی استفاده می‌شود.
حفر چند اینچ داخل سنگ ممکن است ساعت‌ها طول بکشد. برای این کار از مته‌های ویژه‌ای استفاده می‌شود که گاهی نوکشان الماس صنعتی دارد؛ طرز کارشان شبیه مته‌های معمولی سوراخ‌کاری فلز و چوب است، فقط با ابعادی بسیار بزرگ‌تر.
مته حفاری به انتهای یک لوله فولادی 9 متری به نام لوله حفاری (با قطر تقریبی 11.5 اینچ) متصل می‌شود. این لوله هم به یک لوله کارگر (لوله توخالی با مقطع چهارگوش) وصل است که در حفره‌ای چهارگوش روی صفحه دوار قرار می‌گیرد. عملیات حفاری با چرخش همین صفحه انجام می‌شود.
وقتی مته به اندازه طول لوله زمین را شکافت، لوله بالا می‌آید و قطعه بعدی به آن اضافه می‌شود. دیر یا زود مته کند می‌شود و باید تعویض شود؛ به‌جای بیرون‌کشیدن تک‌تک لوله‌های 9 متری، هر بار سه قطعه با هم برداشته می‌شود و برج حفاری باید آن‌قدر بلند باشد که چنین لوله‌هایی را نگه دارد.
برای تصور بهتر: اگر مته‌ای که حدود 3000 متر داخل زمین فرو رفته نیاز به تعویض داشته باشد، باید نزدیک به 3 کیلومتر لوله بالا کشیده شود و هر بار 27 متر از آن باز و به دکل تکیه داده شود.
مته‌های خانگی معمولاً آن‌قدر سریع داغ می‌شوند که باید کار متوقف شود تا خنک شوند؛ اما این روش برای مته‌ای که هزاران متر در عمق زمین است جواب نمی‌دهد. به همین دلیل از گل شیمیایی مخصوصی برای خنک‌کردن سر مته استفاده می‌شود که از داخل لوله‌ها به پایین پمپاژ می‌شود، با فشار به دندانه‌های مته می‌رسد و در مسیر بازگشت، خرده‌سنگ‌ها را هم به بالا می‌آورد.
این خرده‌سنگ‌ها برای مطالعات بعدی زمین‌شناسان اهمیت زیادی دارند؛ نوع و جنسشان نشان می‌دهد حفاری در چه شرایطی پیش می‌رود. همین گل خنک‌کننده در اندود‌کردن دیواره چاه هم نقش دارد. در مرحله بعد، دیواره چاه با ورقه‌های فولادی مستحکم می‌شود؛ هم برای جلوگیری از فروپاشی، هم برای محافظت در برابر فوران احتمالی نفت و گاز پیش از پایان عملیات.
مراحل استخراج نفت
۱. استخراج طبیعی: در چاه‌هایی که فشارشان بالاست، نفت به‌محض باز شدن دهانه چاه فوران می‌کند. پس از مدتی فشار افت می‌کند و پمپ وارد کار می‌شود.
۲. تزریق گاز: برای بالابردن فشار چاه، گازی که از همان چاه استحصال شده به آن تزریق می‌شود؛ این روش هم پس از مدتی کارایی‌اش را از دست می‌دهد و در نهایت باز به پمپ می‌رسد.
۳. تزریق آب: پس از دو مرحله بالا، چاهی تزریقی می‌شود و از چاه‌های اطراف بهره‌برداری می‌کنند.
۴. شلیک گلوله: شلیک به داخل چاه مقداری گاز آزاد می‌کند که باعث بیرون‌آمدن نفت می‌شود.
۵. تزریق پلیمر: وقتی چاه به آب رسیده و نفت و آب مثل جزیره‌هایی جدا از هم قرار گرفته‌اند، افزودن پليمر گرانروی آب را بالا می‌برد تا همراه نفت استخراج شود؛ سپس آب و نفت از هم جدا می‌شوند.
تاریخچه نفت خام
واژه Petroleum از دو کلمه لاتین ساخته شده: Petro به معنی سنگ و oleum به معنی روغن؛ ترکیبی از هیدروکربن‌ها که منابعش اغلب در اعماق زمین است.
این ماده از قرن‌ها پیش، به‌صورت گاز در آتشکده‌ها یا به فرم قیر شناخته می‌شد؛ در کتاب‌های مقدس و تاریخی هم به کاربردهایش اشاره شده. از قیر به‌عنوان ماده قابل‌احتراق در چراغ‌ها، برای عایق‌کاری آب در ساختمان‌ها و برای استحکام مصالح استفاده می‌کردند. مصری‌های باستان مردگانشان را با آن مومیایی می‌کردند و مردم ایران و هند هم از دوران باستان به شکل‌های مختلف از آن بهره می‌بردند.
از آغاز قرن 16 میلادی استفاده از نفت رو به افزایش رفت، تا اینکه در سال 1854 میلادی، در شهر گلیسی در اروپای مرکزی، دو داروساز فراکسیونی سبک و قابل‌اشتعال را در روغن زمینی شناسایی و با تقطیر جدا کردند؛ ماده‌ای که برای روشنایی به کار می‌رفت. همین کار آزمایشگاهی، پایه راه‌اندازی ایستگاه‌های عظیم تصفیه نفت شد.
تئوری تشکیل نفت
برخلاف منشأ زغال‌سنگ که از جنگل‌های بسیار قدیمی و بقایای درختانی است که در سواحل باتلاقی و کم‌عمق دریاهای قدیم می‌روییدند، نحوه پیدایش نفت دقیقاً تشخیص داده نشده و فرضیه‌های گوناگونی درباره‌اش مطرح شده؛ برخی مربوط به مواد معدنی، برخی مربوط به ترکیبات آلی.
تئوری تشکیل نفت خام از مواد معدنی
طبق این فرضیه، کربن‌های فلزی در اعماق زمین با موادی که به زمین نفوذ می‌کنند واکنش می‌دهند و ابتدا هیدروکربن‌های استیلنی با زنجیره کوتاه می‌سازند؛ این هیدروکربن‌ها بعد در اثر تراکم و پلیمریزه‌شدن، ترکیبات پیچیده و اغلب اشباع‌شده می‌سازند. برتله و مندلیف در آزمایشگاه با کوره‌های فلزی توانستند نتایج مشابهی بگیرند. دیده‌شدن مواد نفتی در برخی سنگ‌های آسمانی و اتمسفر بعضی ستاره‌ها هم به‌عنوان مؤید این تئوری مطرح شده است.
تئوری تشکیل نفت خام از مواد آلی
این فرضیه، تشکیل نفت را حاصل تجزیه بقایای پلانکتون در مجاورت آب و دور از هوا می‌داند؛ در این شرایط بیشتر مواد ازته و گوگردی تخریب و مواد باقیمانده در اثر آب هیدرولیز می‌شوند. اسیدهای چرب حاصل، زیر فشار و دما و با از دست‌دادن عوامل اسیدی، هیدروکربن‌هایی با یک اتم کربن کمتر می‌سازند. بر اساس این فرضیه، برای شکل‌گیری یک منبع نفتی باید توده بزرگی از جانوران دریایی یک‌باره شرایط زندگی‌شان تغییر کند؛ مثلاً ماهی‌های آب‌شیرینی که ناگهان به آب شور برسند و بمیرند.
انگلو با تقطیر بقایای جانوران دریایی توانست مواد نفتی تولید کند. امروز تئوری منشأ آلی بیشتر پذیرفته شده و تفاوت‌های قابل‌توجه میان منابع نفتی مختلف را هم به تفاوت شرایط و عوامل تشکیل هر منبع نسبت می‌دهند.
آثار و علائم وجود نفت
تا چند سال پیش، آثار گاز، نفت و مواد مرتبط (مثل آسفالت، گوگرد، گازهای گوگردی، تپه‌های گل‌فشان و آب شور) به زمین‌شناسان در کشف مخازن زیرزمینی کمک زیادی می‌کرد. برخی از این آثار، مثل چشمه‌های قیر و گاز، هنوز هم در بسیاری از مناطق نفت‌خیز دیده می‌شوند.
نفت ممکن است در انواع مختلف سنگ و لایه انباشته شود و مخزن زیرزمینی بسازد. اما بسیاری از مخازن، چون از راه شکاف‌ها با سطح زمین در ارتباط بوده‌اند، نفتشان را از دست داده‌اند؛ آنچه امروز به‌صورت آثار سطحی می‌بینیم، باقیمانده همین مخازن فاقد پوشش مناسب است. مخازنی که پوشش خوبی دارند، معمولاً نفتشان را حفظ می‌کنند؛ اما در طبیعت، بیشتر مخازن دیر یا زود راهی به بیرون پیدا می‌کنند. به همین دلیل آثار و علائم نفت را همیشه باید در کنار سایر شواهد زمین‌شناسی و ژئوفیزیکی بررسی کرد.
پالایشگاه شیراز
پالایشگاه شیراز در 25 کیلومتری جاده شیراز-تهران قرار دارد. ظرفیت طراحی‌شده آن 40,000 بشکه در روز است؛ معادل حدود دو میلیون تن نفت خام در سال. خوراک نفت خام این پالایشگاه از طریق خط لوله‌ای 10 اینچی به طول 230 کیلومتر از منابع نفتی گچساران تأمین می‌شود.
این پالایشگاه در سال 1342 توسط شرکت U.O.P طراحی شد و ساختش را شرکت ایتالیایی snam projetti زیر نظر شرکت ملی نفت ایران آغاز کرد؛ در سال 1352 با تلاش متخصصان ایرانی راه‌اندازی و بهره‌برداری شد. در سال‌های پس از انقلاب و در جریان جنگ تحمیلی، برای تأمین سوخت کشور، تغییرات زیادی در روش‌های تولید و تنوع محصولاتش داده شد.
با بسته‌شدن پالایشگاه آبادان، متخصصان شیراز با تغییراتی در دستگاه‌ها و روش‌های تولید، بخشی از محصولاتی را که قبلاً آبادان تأمین می‌کرد جایگزین کردند. پس از بازسازی، تولید آن محصولات هم متوقف نشد. تولید چند نوع حلّال، بهبود روش تولید سوخت جت و قیر، و بالابردن ظرفیت واحدهای مختلف از جمله این اقدامات بوده، از نصب دو دیگ بخار جدید و دستگاه تصفیه آب صنعتی گرفته تا راه‌اندازی واحد تهیه قیر دمیده و نصب مخازن جدید.
واحدهای پالایشگاه شیراز در یک نگاه
۱. دستگاه تقطیر نفت خام: نفت خام دریافتی از خطوط لوله ابتدا در چهار مخزن به ظرفیت 69,160 متر مکعب ذخیره می‌شود تا آب و رسوباتش گرفته شود؛ سپس به دستگاه تقطیر در جو تلمبه می‌شود. این دستگاه (که در واقع دستگاه مادر پالایشگاه است) تحت فشار نزدیک به یک اتمسفر و دمای معین، نفت را به برش‌های مختلف تفکیک می‌کند. باقی دستگاه‌های پالایش، خوراکشان را از فرآورده‌های همین واحد می‌گیرند: گاز سوخت، گاز مایع، بنزین خام، نفت سفید، نفت گاز و ته‌مانده برج تقطیر.
۲. دستگاه تقطیر در خلاء: خوراک این واحد از ته‌مانده برج تقطیر جو تأمین می‌شود و ظرفیت طراحی‌اش 2,925 متر مکعب در روز است. در فشاری نزدیک به خلاء مطلق، مواد سبک باقیمانده را به گاز سبک خلاء، نفت گاز سنگین خلاء و مواد مصرفی تفکیک می‌کند. نفت گاز سنگین خلاء خوراک دستگاه آیزوماکس می‌شود؛ بخشی از ته‌مانده هم مستقیم به‌عنوان قیر 60/70 و بخشی دیگر، پس از تقطیر بیشتر، با نام قیرشل 250 عرضه می‌شود. باقی ته‌مانده در دستگاه کاهش گرانروی به نفت کوره تبدیل می‌شود.
۳. دستگاه قیر دمیده: برای اولین‌بار در تاریخ صنعت نفت ایران، طراحی و نصب این دستگاه توسط متخصصان داخلی پالایشگاه شیراز انجام و در نیمه اول سال 1363 راه‌اندازی شد. ظرفیتش 199 متر مکعب در روز است و با دمیدن هوا در دمای معین، ته‌مانده برج تقطیر خلاء را به قیر سفت مناسب کارهای ساختمانی تبدیل می‌کند.
۴. دستگاه کاهش گرانروی: در این واحد، مولکول‌های سنگین نفتی مثل ته‌مانده برج تقطیر جو یا خلاء، زیر فشار و دمای بالا شکسته می‌شوند تا نفت کوره قابل‌مصرف تولید شود؛ فرآورده جانبی‌اش گاز و بنزین نامرغوب است. خوراک طراحی‌شده 1,430 متر مکعب در روز است، هرچند با تزریق نفت خام به‌جای مایع خنک‌کننده قبلی، ظرفیت بالقوه تا 1,477 متر مکعب در روز هم افزایش پیدا کرده.
۵. دستگاه گوگردزدایی و تبدیل کاتالیستی: بنزین خام حاصل از دستگاه تقطیر، ابتدا در دستگاه تصفیه با هیدروژن ناخالصی‌زدایی می‌شود و سپس برای بالابردن شماره اکتان، به دستگاه تبدیل کاتالیستی می‌رود. در این واحد، مولکول‌های بنزین خام در محیطی مملو از هیدروژن و در مجاورت کاتالیزور حاوی طلای سفید، به هیدروکربن‌های آروماتیک تبدیل می‌شوند و بنزینی با شماره اکتان 95 به دست می‌آید؛ بخش عمده بنزین مصرفی عمومی. ظرفیت طراحی‌شده این واحد 994 متر مکعب در روز است.
۶. دستگاه بازیابی و تصفیه گاز مایع با مراکس: مخلوط پروپان و بوتان حاصل از گازهای واحدهای مختلف، برای زدودن مواد گوگردی به دستگاه شستشو با مراکس هدایت می‌شود و سپس در برج از هم جدا می‌شوند. گاز مایع تولیدی، مخلوطی از پروپان و بوتان با نسبت متغیر بر اساس فصل است.
۷. دستگاه گوگردزدایی نفت سفید: چون ترکیبات گوگردی نفت سفید را مسموم، بدبو و خورنده می‌کنند، این واحد آن‌ها را با کاتالیزور و هیدروژن فشرده حذف می‌کند. ظرفیت طراحی‌اش 496 متر مکعب در روز است، هرچند با تغییرات لازم به دو برابر افزایش پیدا کرده و در تولید سوخت جت و برخی حلال‌ها هم استفاده می‌شود.
۸. دستگاه تصفیه نفت سفید با مراکس: طراحی اولیه‌اش زدایش گوگرد نفت سفید بوده، اما چون واحد گوگردزدایی با هیدروژن کارایی بهتری دارد، این دستگاه امروز برای زدودن گوگرد باقیمانده نفت سنگین آیزوماکس به کار می‌رود. ظرفیتش 477 متر مکعب در روز است.
۹. دستگاه تصفیه نفتای سبک با مراکس: نفتای سبک (بخشی از مواد تشکیل‌دهنده بنزین) برای زدودن گوگرد در این واحد شسته می‌شود. ظرفیت طراحی‌شده‌اش 420 متر مکعب در روز است.
۱۰. دستگاه تصفیه گاز با آمین: گازهای واحدهای مختلف پالایش به‌خاطر هیدروژن سولفوره، به این دستگاه هدایت می‌شوند. جداکردن هیدروژن سولفوره، هم خوراک واحد تولید گوگرد را تأمین می‌کند، هم از فرسایش تجهیزات و آلودگی هوا جلوگیری می‌کند. ظرفیتش 129 هزار متر مکعب در روز است.
۱۱. دستگاه تهیه هیدروژن: خوراک هیدروژن مورد نیاز آیزوماکس را همین واحد تأمین می‌کند؛ از گازهای سبکی مثل متان، اتان و پروپان که همراه بخار آب و در مجاورت کاتالیزور، مخلوطی از هیدروژن و اکسیدهای کربن می‌سازند. هیدروژن با خلوص 96 درصد جدا می‌شود. ظرفیت طراحی 459 هزار متر مکعب گاز هیدروژنی در روز است.
۱۲. دستگاه آیزوماکس: یکی از روش‌های نوین تولید سوخت‌های سبک. خوراکش نفت گاز سنگین دستگاه تقطیر خلاء است که در مجاورت کاتالیزور مخصوص، فشار و حرارت بالا و محیطی مملو از هیدروژن، به فرآورده‌های سبک‌تر تبدیل می‌شود: گاز، بنزین خام، نفت سفید و نفت گاز. مزیتش این است که مواد گوگردی محصولات هم در همین واکنش، به‌صورت هیدروژن سولفوره جدا می‌شوند؛ به همین دلیل بیشتر فرآورده‌هایش مستقیم قابل‌فروش‌اند. ظرفیت این واحد در پالایشگاه شیراز 1,491 متر مکعب در روز، معادل نیم‌میلیون تن در سال است.
۱۳. دستگاه بازیافت گوگرد: گاز هیدروژن سولفوره جداشده در واحد تصفیه با آمین، خوراک این واحد را تشکیل می‌دهد؛ پس از واکنش‌های شیمیایی، گوگرد قابل‌مصرف در صنایع مختلف از آن به دست می‌آید.
بارگیری مواد نفتی
محصولات پالایشگاه شیراز پس از تولید، در مخازن محصولات نیمه‌نهایی و نهایی جمع‌آوری می‌شوند؛ این مخازن به دستگاه‌های اندازه‌گیری ارتفاع و دماسنج مجهزند تا مقدار مواد دقیق ثبت شود. سیستم بارگیری، با کنتورهای دقیق، محصولات نهایی را از مخازن پالایشگاه به تانکرهای مواد نفتی تحویل می‌دهد تا در دسترس بازار قرار گیرد.
از نفت خام تا مواد اولیه صنعتی؛ زنجیره ارزش نفت
سفر نفت با استخراج از مخزن تمام نمی‌شود؛ آنجا تازه شروع می‌شود. در پالایشگاه‌ها و مجتمع‌های پتروشیمی، نفت خام به صدها ماده صنعتی تبدیل می‌شود که زندگی روزمره به آن‌ها وابسته است.
از کراکینگ نفتا، الفین‌هایی به دست می‌آید که پایه پلی‌اتیلن، پلی‌پروپیلن و PVC هستند؛ مواد اولیه صنایع بسته‌بندی، لوله‌سازی و خودرو. تولوئن، زایلین و وایت‌اسپریت هم از همین برش‌ها جدا می‌شوند و در صنایع رنگ، رزین و چسب کاربرد گسترده دارند. گلیکول‌ها و الکل‌های صنعتی، مواد پایه تولید ضدیخ، رزین پلی‌استر و الیاف مصنوعی‌اند؛ و ته‌مانده سنگین‌تر پالایش هم به قیر و مشتقات آن برای راه‌سازی و عایق‌کاری می‌رسد.
تأمین مواد اولیه پتروشیمیایی از بسپارمارکت
بسپارمارکت، واردکننده مواد اولیه شیمیایی و پتروشیمیایی است (از پلیمرها گرفته تا حلال‌های صنعتی) با آنالیز معتبر. اگر واحد تولیدی شما به این مواد نیاز دارد، صفحه خرید مواد اولیه شیمیایی را ببینید یا برای اطلاعات بیشتر با کارشناسان ما در بسپارمارکت تماس بگیرید.
سوالات متداول
1. نفت از چه چیزی تشکیل شده؟
نفت خام مخلوطی از هیدروکربن‌هاست که میلیون‌ها سال پیش از تجزیه بقایای پلانکتون در بستر دریا و زیر فشار و دمای بالا شکل گرفته است. برخلاف زغال‌سنگ، ترکیب شیمیایی ثابتی ندارد.
2. تفاوت شیل نفتی با نفت معمولی چیست؟
شیل نفتی به‌خودی‌خود نفت نیست؛ سنگی حاوی کروژن است که باید در دمای 370 تا 480 درجه سانتی‌گراد حرارت داده شود تا بخشی از آن به ماده‌ای شبیه نفت خام تبدیل شود. نفت معمولی از قبل به‌صورت مایع در سنگ مخزن جمع شده است.
3. چرا همه تله‌های زمین‌شناسی نفت ندارند؟
یک ساختار زمین‌شناسی ممکن است شرایط لازم برای تشکیل تله را داشته باشد اما نفتی در آن جمع نشده باشد، یا نفتش از قبل از راه شکاف‌ها به سطح زمین تراوش کرده و از دست رفته باشد. حتی بعد از لرزه‌نگاری، فقط حفاری واقعی وجود نفت را تأیید می‌کند.
4. مواد اولیه شیمیایی که از نفت به دست می‌آیند کدام‌اند؟
از الفین‌های حاصل از کراکینگ نفتا تا حلال‌هایی مثل تولوئن و زایلین، گلیکول‌ها و الکل‌های صنعتی، و در نهایت قیر، همه این‌ها محصولات پایین‌دستی پالایش و پتروشیمی نفت هستند و در صنایع بسته‌بندی، رنگ، رزین و راه‌سازی مصرف می‌شوند.
5. اگر فشار طبیعی چاه افت کند، نفت چطور استخراج می‌شود؟
از روش‌هایی مثل تزریق گاز، تزریق آب یا تزریق پلیمر برای بازگرداندن فشار و بیرون‌کشیدن نفت باقیمانده استفاده می‌شود؛ هرکدام تا مدتی مؤثرند و در نهایت به پمپاژ نیاز پیدا می‌کنند.